تماس ها
اداره کل- تلفکس
025-36605031 قم: خیابان امام خمینی(ره) جنب سرپرستی بانک کشاورزی، اداره کل دامپزشکی استان
 
اداره کل - روابط عمومی
داخلی 447 مستقیم 36709058 (025)
 
اداره کل - تلفنخانه
9 - 36123456 و 2 - 36638271 (025)
 
اداره کل - حوزه مدیریت
36638282 (025)
_______________________________________________
 
ملاقات مردمی مدیرکل: سه شنبه ها از ساعت 8 - 11 صبح
 
مقالات
0
سه‌شنبه 1 دي 1394 بررسی میزان شیوع ، باروری و قدرت حیاتی کیست هیداتیک در شترهای تک کوهانه کشتار شده در کشتارگاه صنعتی استان قم با توجه به موارد مذکور مشخص می‌شود که انجام هر یک از اقدامات ذکر شده در این مطالعه به منظور مبارزه با بیماری هیداتیدوز می‌تواند نقش مهمی در کاهش آلودگی داشته باشد. به‌عنوان نمونه با کنترل یک سگ ولگرد از ورود هزاران تخم انگل به محیط جلوگیری می‌شود و با معدوم‌سازی امعاء و احشاء آلوده در کشتارگاه‌ها، از ایجاد میلیون‌ها کرم بالغ در روده باریک سگ‌ها ممانعت به عمل می‌آید. پس از اجرای یک برنامه به منظور کنترل بیماری هیداتیدوز، آنچه مهم است تداوم اقداماتی است که موجب حفظ نتایج بدست آمده از اجرای آن برنامه می‌شود.

بررسی میزان شیوع ، باروری و قدرت حیاتی کیست هیداتیک در شترهای  تک کوهانه کشتار شده در کشتارگاه صنعتی استان قم

سعید کریمی1* ،علی جوانشیر2، محمد رضا سلیمی بجستانی3، سید مهدی سرکشیک4، حسن جعفری4، سید محمد بارانی4 ، سینا معصومی4 ، مهدی رفیعی محمدی4 ،  مهدی یزداندوست4 ، محسن حسینی4

    *نویسنده مسئول: Saeid.karimi65@yahoo.com

1- دانش آموخته کارشناسی علوم آزمایشگاهی دامپزشکی دانشگاه سمنان ، سمنان ، ایران

                              2- دانشجوی کارشناسی ارشد انگل شناسی دامپزشکی دانشگاه شهرکرد ،شهرکرد،ایران

3- گروه پاتوبیولوژی دانشکده دامپزشکی دانشگاه سمنان ،سمنان،ایران

4- اداره کل دامپزشکی استان قم

-          هیداتیدوزیس از بیماری‌های انگلی مشترک انسان، دام، گوشتخواران اهلی و وحشی می‌باشد. بیماری در انسان موجب ضایعات و آسیب‌های عضو شده و گاهی منجر به مرگ می‌گردد. هیداتیدوزیس در حیوانات به‌خصوص دام‌ها موجب زیان‌های اقتصادی فراوان می‌شود. سگ، میزبان اصلی بیماری، با دفع تخم انگل همراه با مدفوع در مزارع، سبب آلودگی آب، گیاهان و سبزیجات می‌شود. انسان در اثر تماس نزدیک با سگ و مصرف سبزیجات و آب آلوده و نشخوارکنندگان با تغذیه از علوفه آلوده به تخم، به بیماری مبتلا می‌گردند. جنین تخم (انکوسفر) در روده آزاد شده و پس از عبور از دیواره روده و انتقال توسط خون در اعضای مختلف بدن انسان (کبد، ریه، طحال، مغز و غیره) جایگزین شده و به تدریج تشکیل کیست هیداتید می‌نماید. بیماری کیست هیداتیک یک مشکل اقتصادی و بهداشتی برای کشورهایی است که بیماری به صورت بومی در آنجا وجود دارد. کیست هیداتیک بیماری بومی در بسیاری از مناطق آسیا، اروپا، آمریکای جنوبی، خاورمیانه، استرالیا و نیوزیلند است. این بیماری در سراسر دنیا گزارش شده است ولی بالاترین نسبت آلودگی مربوط به منطقه مدیترانه- که ایران یکی از کشورهای آن می‌باشد- دیده شده است. انگل در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری کشور باعث ایجاد بیماری شده است. بیماری از تمامی استان های ایران گزارش شده است. در میان میزبانان واسط، نشخوار کنندگان مناسب ترین میزبانان که در انتشار انگل نقش مهم تری دارد. آلودگی در سگ از طریق خوراندن امعاء و احشاء آلودۀ دامهایی که در شرایط غیر کشتارگاهی و بدون بازرسی ذبح شده است، صورت می گیرد. کیست های کبدی و ریوی شایع ترین تظاهرات بیماری هستند.بیماری هیداتیدوز یکی از مهم‌ترین و قدیم‌ترین بیماری‌های مشترک انسان و دام است.این بیماری انگلی توسط مرحله نوزادی کرمی از دسته سستودها بنام «اکینوکوکوس گرانولوزوس» ایجاد می‌شود.کرم بالغ انگل دستگاه گوارش سگ و سگ‌سانان است. فرم نوزادی انگل در بدن نشخوارکنندگان (کبد و ریه و ...)، انسان و سایر پستانداران بجز سگ‌سانان ایجاد بیماری کیست هیداتید می‌کند. کیست هیداتیک یا هیداتیدوز بیماری مشترک بین انسان و دام می باشد که توسط فرم لاروی اکینوکوکوس گرانولوزیس ایجاد می گردد. این بیماری از انتشار جهانی برخوردار است و در کشورهایی که در آنها صنعت دامپروری رواج دارد شایع می باشد. ایران یکی از مناطق بومی این انگل می باشد . در ایران تقریباً از تمامی نقاط کشور میزان شیوع آن در سگ سانان به فرم بالغ انگل ( به عنوان میزبان نهایی) و در علف خواران و انسان مرحله لاروی انگل (به عنوان میزان واسط) گزارش شده است. ( 11،32،47،28،25،14،15 ) با توجه به اینکه یکی از اولویت ها و برنامه های سازمان بهداشت جهانی(who) در قسمت بررسی بیماریهای مشترک بین انسان و دام مبارزه با هیداتودوز است،تحقیق حاضر انجام پذیرفته است. ( 55، 56، 57، 63،3،4،5، 6، 10)اکینوکوکوس گرانولوزیس یکی از سستودهای روده باریک گوشتخواران به ویژه سگ می باشد که فرم نوزادی آن عامل ایجاد کیست هیداتیک در اندامهای مختلف میزبانان واسط این انگل (پستانداران و انسان) می باشد.  ( 1، 7، 8، 9، 12، 13) باتوجه به اینکه ایران یکی از مناطق بومی این بیماری است،اهمیت آن به عنوان یک مشکل و معضل اقتصادی و بهداشتی مطرح می باشد. هدف از این بررسی و مطالعه ، تعیین وضعیت آلودگی به کیست هیداتیک ، میزان باروری و قدرت حیاتی کیست های کبدی و ریوی شترهای تک کوهانه ی کشتار شده در کشتارگاه صنعتی استان قم می باشد. ( 21، 22، 37، 46)

 

روش کار :

این بررسی به مدت شش ماه از سال 1392 (تابستان و پاییز) در روزهای کشتار شتر در کشتارگاه صنعتی استان قم با قرار گرفتن در خط بازرسی بهداشتی کشتار انجام شده است . نمونه برداری کبد و ریه های آلوده شترهای کشتار شده انجام پذیرفت.نمونه برداری در شرایط کاملاًبهداشتی و رعایت اصول قرنطینه ای پس از انتقال به آزمایشگاه برای انجام مطالعات بعدی آماده می شد. در آزمایشگاه ابتدا مایع کیست ها به وسیله سرنگ از کیست خارج شده و در داخل ظرف شیشه ای مدرج جمع آوری می شدند تا بارور بودن یا استریل بودن کیست ها با مشاهدات ماکروسکوپی (رسوب ته لوله) و میکروسکوپی (بعد از سانتریوفیوژ بر روی لامل) و طبق دستور کار نمونه مطالعات انجام شده،تعیین می گردید.

 

یافته ها :

دراین بررسی از لاشه 190 نفر شتر کشتار شده در طول شش ماه از سال 1392 (تابستان و پاییز)در کشتارگاه صنعتی قم میزان شیوع کیست هیداتیک کبدی 60.5 و ریوی46.3 ، میزان باروری کیست های کبدی 82.6و ریوی 72.7و قدرت حیاتی  کسیت های کبدی 92.6و ریوی 89.06در صد  تعیین گردید.

نتیجه گیری :

با توجه به موارد مذکور مشخص می‌شود که انجام هر یک از اقدامات ذکر شده در این مطالعه به منظور مبارزه با بیماری هیداتیدوز می‌تواند نقش مهمی در کاهش آلودگی داشته باشد. به‌عنوان نمونه با کنترل یک سگ ولگرد از ورود هزاران تخم انگل به محیط جلوگیری می‌شود و با معدوم‌سازی امعاء و احشاء آلوده در کشتارگاه‌ها، از ایجاد میلیون‌ها کرم بالغ در روده باریک سگ‌ها ممانعت به عمل می‌آید. پس از اجرای یک برنامه به منظور کنترل بیماری هیداتیدوز، آنچه مهم است تداوم اقداماتی است که موجب حفظ نتایج بدست آمده از اجرای آن برنامه می‌شود.

واژگان کلیدی: کیست هیداتیک ،شتر،قدرت حیاتی،باروری،اکینوکوکوس گرانولوزوس ،کشتارگاه صنعتی استان قم .

تعاریف مهم:

                     ·تعداد کیست بارور : تعداد کیستهای بازرسی شده در کل کبد های آلوده که واجد پروتو اسکولکس بودند.

                     ·تعداد کیست های استریل : تعداد کیست های بازرسی شده در کل کبد های آلوده ای که فاقد پروتواسکولکس بودند.

                     ·قدرت حیاتی کیست های بارور: درصد کیست های باروری که پروتو اسکولکس های آنها زنده بود . ( 23، 71،75، 48،49)

نتایج :

در این بررسی کبد و ریه لاشه ی 190 نفر شتر کشتار شده در طی بازه زمانی شش ماهه تابستان و پاییز 1392 با قرار گرفتن در خط کشتار انجام پذیرفت که به شرح ذیل اعلام می گردد.

 

محاسبات به ازای 190 نفر کشتار شتر تک کوهانه کشتار شده

 

میزان آلودگی

 

درصد آلودگی

 

میزان باروری

 

درصد باروری

 

میزان قدرت حیاتی

 

درصد میزان قدرت حیاتی

میزان آلودگی

کبد

115

60.5

95

82.6

88

92.6

ریه

88

46.3

64

72.7

57

89.06

جدول وضعیت آلودگی به کیست هیداتیک ، میزان باروری و قدرت حیاتی کیست های کبدی و ریوی در شترهای تک کوهانه کشتار شده

بحث :

شرق استان قم (منطقه ای که شتر در آن پرورش داده می شود)با قرار گرفتن در منطقه ی بیابانی دشت  مسیله جزء پست ترین منطقه استان می باشد که با سواحل دریاچه نمک و دریاچه حوض سلطان  همرز می باشد. شتر جزء حیواناتی می باشد که به علت سازگاری با مناطق بیابانی در حال حاضر با جمعیت بالغ بر 6200 نفر عمده دام این منطقه را تشکیل می دهد.در این مطالعه علاوه بر تعیین میزان شیوع کبدی و ریوی کیست هیداتیک در شترهای تک کوهانه ،  میزان باروری و قدرت حیاتی به عنوان دو فاکتور در ارزیابی فعالیت و شیوع انگل اکینوکوکوس در منطقه مورد بررسی واقع شده است. بالابودن میزان باروری  و قدرت حیاتی  پرتواسکولکس های در این تحقیق بیانگر خطر احتمالی گسترش درگیری و آلوده بودن گوشتخواران منطقه از جمله سگهای گله و ولگرد که در روستاهای این منطقه  حظور دارند می باشد.

از سوی دیگر تنوع  میزبانهای واسط انگل اکینوکوکوس در این منطقه (گوسفند،بز ، گاو و شتر) به عنوان  دام های روستایی و تعامل نزدیک انسان با حیوانات موثر در چرخه زندگی این انگل ، بیم شیوع هیداتیدوز در جوامع انسانی و دامی این منطقه وجود دارد.

در طول بازه زمانی این تحقیق از اهالی ساکن و صاحبان گله در این منطقه تحقیاتی در رابطه با ریشه یابی انتقال دهنده کیست های حاوی پروتو اسکولکس ها به گوشتخواران انجام پذیرفت وطبق اظهارات اهالی تابحال در این منطقه  شتر به صورت کشتار غیر مجاز ذبح نشده است و تمامی کشتار شتر در کشتار گاه انجام میشود . اما طبق اظهارات اهالی ، دامهای کوچک (گوسفند و بز) گاهی برای مصرف خودشان ذبح می کنند و تمامی هر آنچه که از ذبح دام قابل مصرف برای انسان نمی باشد در اختیار سگ های  گله و ولگردی که به محض ذبح در آن مکان حاظر می شوند  قرار داده میشود.

در صورت قرار گرفتن امعاء و احشاء آلوده به کیست در اختیار گوشتخواران چرخه زندگی انگل فوق در منطقه تکمیل و حظور فرم بالغ انگل  در منطقه تداوم پیدا می کند.

با توجه به اهمیت بهداشتی و اقتصادی این این انگل لازم است اقدامات کنترلی و پیشگیرانه ای در منطقه  انجام گیرد . عمده ترین اقدامات عبارتند از:

                     ·کنترل سگ های ولگرد.

                     ·درمان های ضد انگل به خصوص ضد کرم اکینوکوکوس گرانولوزیس  در تمام سگ های صاحبدار منطقه مذکور.

                     ·معدوم سازی امعاء و احشاء دام های آلوده به روش بهداشتی

                     ·آموزش صاحبان سگها در رابطه با اهمیت بیماری های مشترک قابل انتقال از سگ به انسان

                     ·آموزش مفهوم چرخه زندگی و انتقال بیماری های مشترک خصوصا کیست هیداتیک در میام جوامع روستایی (افزایش سطح اطلاعات عمومی جامعه در خصوص بیماری های مشترک )

                     ·تداوم برنامه های کنترلی و پیشگیرانه  در خصوص گوشتخواران منطقه مذکور(بهترین اقدام می باشد چراکه موجب حفظ نتایج بدست آمده از اجرای برنامه ها می شود)

                ·با توجه به واقعیاتی که در زیر بدان‌ها اشاره می‌شود، اهمیت هر یک از روش‌های فوق‌الذکر در کنترل بیماری به خوبی مشخص می‌شود:

                ·1- یک سگ گله ممکن است به هزاران کرم اکینوکوکوس گرانولوزوس آلوده باشد.

                ·2- انگل ممکن است به مدت 5 تا 20 ماه در روده باریک سگ زنده بماند.

                ·3- هر دو هفته یک‌بار از انتهای خلفی هر کرم یک بندگراوید جدا شد و همراه با مدفوع سگ خارج می‌شود.

                ·4- هر بندگراوید حاوی حدود 600 عدد تخم کرم است.

                ·5- تخم‌ها بسیار مقاومند و به مدت 8-3 ماه در محیط زنده می‌مانند.

                ·6- هر سگ آلوده می‌تواند روزانه 2700 دام را آلوده کند (Craig, 2002)

                ·7- هر تخم کرم پس از بلعیده شدن توسط میزبان‌های واسط پس از 6-3 ماه به یک کیست هیداتید عفونت‌زا برای میزبان اصلی (سگ و سایر سگ‌سانان) تبدیل می شود.

                ·8- هر کیست هیداتید ممکن است صدها هزار پرتواسکولکس داشته باشد.

                ·9- هر پروتواسکولکس پس از بلعیده شدن توسط سگ می‌تواند به یک کرم بالغ تبدیل شود.

                ·10- پس از بلع پروتواسکولکس سگ ظرف مدت دو هفته کرم بالغ در روده باریک سگ ایجاد شده و خروج بندهای گراوید حاوی صدها تخم توسط سگ آغاز می‌شود.

                ·با توجه به موارد مذکور مشخص می‌شود که انجام هر یک از اقدامات ذکر شده در این مطالعه به منظور مبارزه با بیماری هیداتیدوز می‌تواند نقش مهمی در کاهش آلودگی داشته باشد.

                ·به‌عنوان نمونه با از بین بردن یک سگ ولگرد از ورود هزاران تخم انگل به محیط جلوگیری می‌شود و با معدوم‌سازی امعاء و احشاء آلوده در کشتارگاه‌ها، از ایجاد میلیون‌ها کرم بالغ در روده باریک سگ‌ها ممانعت به عمل می‌آید. پس از اجرای یک برنامه به منظور کنترل بیماری هیداتیدوز، آنچه مهم است تداوم اقداماتی است که موجب حفظ نتایج بدست آمده از اجرای آن برنامه می‌شود. در صورتیکه بتوان سگ های آلوده را نسبت به تمام عوامل خطرساز بهداشتی راه حل بهتری نسبت به از بین بردن سگ های ولگرد است .                              

            (لاشه دام های اتلافی  رها شده غیر بهداشتی و حظور بلافاصله سگ ولگرد در کنار لاشه)

فهرست منابع و مقالات مطالعه شده جهت آماده سازی این پژوهش

1- اسلامی، ع: کرم‌شناسی دامپزشکی، جلد دوّم، مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1370، صفحات 125-126.

2- (الماسی، ح)، «پیشگیری از بیماری کیست هیداتید و ارائه راه‌های عملی کنترل آن»، مجموعه مقالات بازآموزی کیست هیداتیک و بیماری ناشی از آن، دانشکده علوم پزشکی کرمان، 1369، صفحت 29-34.

3- (الهی، ر؛ فتی ع، م)، «بررسی شیوع آلودگی‌های انگلی کرمی در خراسان و مقایسه آن با ده سال پیش»، خلاصه مقالات دوّمین کنگره بیماری‌های عفونی ایران، دانشگاه علوم پزشکی تبریز، 1368، صفحات 66-67.

4- (بیرجندی، ع. ر)، «کیست هیداتید مغزی (بررسی ده ساله در خراسان)»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، سال 35، شماره 41 و 42، 1371، صفحات 135-140.

5- (جلایر، ط)، «پیشگیری و کنترل کیست هیداتیک»، مجموعه مقالات بازآموزی کیست هیداتیک و بیماری ناشی از آن، دانشکده علوم پزشکی کرمان، 1369، صفحات 55-56.

6- (جمشیدی، مهین و همکاران)، «ارزیابی درمان دارویی کیست هیداتیک با آلبندازول و پرازی کوآنتل»، مجله علوم پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی، دوره 17، شماره 3، پاییز 1386، صفحات 157-159.

7- (داودآبادی، ع. الف و همکاران)، «بررسی، تشخیص، درمان و عود در مبتلایان کیست هیداتیک کاشان طی سال‌های 83-1375»، فصلنامه فیض، سال نهم، شماره 35، پاییز 1384.

8- (راستی رادکانی، م)، «اپیدمیولوژی و ارزش تست‌های پاراکلینیک در بیماری هیداتیک با بررسی 110 مورد افراد مبتلا در بیمارستان کاشانی اصفهان»، خلاصه مقالات سمینار سراسری دانشجویان (بیماران انگلی)، دانشگاه علوم پزشکی اصفهان، 1368، صفحات 1-2.

9- (رزم‌آرای، ناصر و همکاران)، «بررسی میزان آلودگی کبدی نشخوارکنندگان کوچک کشتاری کشتارگاه مرند به کیست هیداتید در سال 81-1380»، مجله ارمغان دانش، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، دوره 12، ویژه‌نامه 1، بهار 1386، صفحه 59.   

10- (روحانی، س؛ پاک‌نیت، ص)، «بررسی کیست‌های هیداتید عمل‌شده در بیمارستان شهدای تهران»، مجله دانشکده علوم پزشکی شهید بهشتی، سال 18، شماره 2، 1374، صفحات 48-54.

11- (سبزواری‌نژاد، غلامعلی؛ دلیمی، عبدالحسین)، «بررسی رشد و توسعه لارو اکینوکوکوس گرانولوزوس در موش سوری و هامستر»، فصلنامه دانشگاه علوم پزشکی لرستان، یافته، سال پنجم، شماره 18، 1384، صفحات 47-49.

12- (سجادی، محمود)، «اپیدمیولوژی کیست هیداتید در ایران و خاورمیانه»، ارمغان دانش، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، دوره 12، ویژه‌نامه 1، بهار 1386، صفحه 1.

13- (ضرغامی، ن؛ فلاح، الف)، «بررسی موارد کیست هیداتید در بیمارستان امام خمینی تبریز»، خلاصه مقالات اولین کنگره سراسری بیماری انگلی در ایران، دانشگاه علوم پزشکی گیلان، 1369، صفحه 66.

14- (عطائیان، ع)، «اهمیّت مبارزه و کنترل هیداتیدوز در استان آذربایجان غربی»، دارو و درمان، سال 10، شماره 114، 1372، صفحات 15-20.

15- (غفوری، ع)، «کیست هیداتیک ریه»، مجموعه مقالات بازآموزی کیست هیداتیک و بیماری ناشی از آن، دانشکده علوم پزشکی کرمان، 1369، صفحات 89-100.

16- فلّاح، م و همکاران)، «بررسی کیست هیداتید در 10 سال اخیر در همدان»، دارو و درمان، سال 9، شماره 102، 1371، صفحات 27-31.

17- (قائمی، م)، «بررسی کیست هیداتیک ریه اطفال در بیمارستان امام رضا (ع)»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، سال 34، شماره 36، 1370، صفحات 33-36.

18- (کاخی، الف؛ روحانی م)، «مروری بر بیماری هیداتیک و گزارش 9 ساله آن از مرکز پزشکی امام رضا (ع) مشهد»، مجله دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، سال 37، شماره 46، 1373، صفحات 77-89.

19- (گراوندی، اعظم و همکاران)، «بررسی اپیدمیولوژیک بیماری کیست هیداتید در استان کرمانشاه طی سال‌های 84-1383»، فصلنامه ارمغان دانش، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، دوره 12، ویژه‌نامه 1، بهار 1386، صفحه 48.

20- (محبعلی، م؛ سماک ع. ر)، «بررسی هیداتیدوز انسان و آلودگی به کیست هیداتیک در دام‌های پرواری ذبح‌شده در کشتارگاه شهر اراک»، مجله دانشگاه علوم پزشکی کرمان، سال 3، شماره 1، 1374، صفحات 22-27.

21- (مراغی، ش و همکاران)، «هیداتیدوز در خوزستان»، خلاصه مقالات اوّلین کنگره سراسری بیماری انگلی در ایران، دانشگاه علوم پزشکی گیلان، 1369، صفحه 66.

21- مختاری امیرمجدی، منیره؛ اسپوتین عادل)، «نقش پاسخ‌های ایمنی علیه مرحله لاروی کرم اکینوکوکوس گرانولوزوس در انسان»، مجله نوید نور، شماره 37، پاییز 1386، صفحات 10-12.

22- موبدی، الف؛ دلیمی، ع. ا: اپیدمیولوژی کیست هیداتید در جهان و ایران، چاپ اوّل، انتشارات مقدم، تهران، 1373.

23- (مؤذنی، محمّد)، «نگاهی به تجربیات کشورهای دیگر در زمینه کنترل کیست هیداتید»، مجله دانشکده پیراپزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران (بیاورد سلامت)، دوره 1، شماره 2، زمستان 1386، صفحات 17-11.

24- موحّدی، ایرج؛ دلیمی اصل، عبدالحسین: کیست هیداتید و اپیدمیولوژی کیست هیداتید در جهان و ایران، چاپ اول، چاپ‌خانه مقدم، تهران، 1372، صفحات 18-20.

25- (نبوی‌زاده، حسام‌الدّین؛ موسوی‌زاده، علی)، «بررسی ناملین اتفاقی و نهایی در چرخه زندگی انگل عادل کیست هیداتیک»، فصلنامه علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج (ارمغان دانش)، دوره 12، ویژه‌نامه 1، بهار 1386، صفحه 104.

26- (نورجاه، ن؛ صهبا، غ. ح)، «هیداتیدوز انسانی و زیان ناشی از آن در ایران»، مجموعه مقالات بازآموزی کیست هیداتیک و بیماری ناشی از آن، دانشکده علوم پزشکی کاشان، 1369، صفحات 135-153.

27- (نوریان، ع. ع؛ ضرغام، د؛ نوری‌زاده، ح)، «بررسی موارد جراحی شده کیست هیداتیک در بیمارستان شفیعیه زنجان از سال 1363 تا 1372»، مجله دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی استان زنجان، سال 4، شماره 16، 1375، صفحات 22-28.

تمامی حقوق این سایت محفوظ و متعلق به سازمان دامپزشکی کشور است